Thiên Can Địa Chi là gì? Bảng 10 Can, 12 Chi

Minh họa mặt trời, mặt trăng và dụng cụ thiên văn trên nền giấy cổ

Thiên Can Địa Chi là hệ ký hiệu gọi năm, tháng, ngày, giờ. Xem bảng 10 Can, 12 Chi, âm dương, ngũ hành, cách ghép 60 cặp và lưu ý khi tra năm sinh.

Thiên Can Địa Chi dùng để làm gì?

Thiên Can Địa Chi là hệ ký hiệu dùng để gọi tên năm, tháng, ngày và giờ trong lịch pháp truyền thống. Hệ có 10 Can và 12 Chi; khi hai dãy cùng tiến một bước, chúng tạo chu kỳ 60 cặp, thường gọi là lục thập hoa giáp.

Giáp Thìn, Bính Ngọ hay Đinh Mùi đều gồm một Can đứng trước và một Chi đứng sau. Con giáp chỉ biểu thị phần Chi của năm, nên nói “tuổi Mùi” chưa cho biết người đó sinh năm Ất Mùi, Đinh Mùi hay một năm Mùi khác.

Bảng 10 Thiên Can: thứ tự, âm dương, ngũ hành

Thứ tự Thiên Can Âm dương Hành quy thuộc
1 Giáp Dương Mộc
2 Ất Âm Mộc
3 Bính Dương Hỏa
4 Đinh Âm Hỏa
5 Mậu Dương Thổ
6 Kỷ Âm Thổ
7 Canh Dương Kim
8 Tân Âm Kim
9 Nhâm Dương Thủy
10 Quý Âm Thủy

Để dễ nhớ, hãy ghép thành năm cặp: Giáp–Ất, Bính–Đinh, Mậu–Kỷ, Canh–Tân, Nhâm–Quý. Mỗi cặp cùng hành; Can thứ nhất của cặp là dương, Can thứ hai là âm.

Âm dương là thuộc tính của ký hiệu trong cách phân loại truyền thống. Can âm không cho biết người mang Can ấy yếu đuối, cũng như Can dương không chứng tỏ họ luôn mạnh mẽ. Bảng này không đo tính cách.

Bảng 12 Địa Chi và giờ tương ứng

Thứ tự Địa Chi Con giáp trong cách gọi Việt Nam Âm dương Hành Khoảng giờ quy ước
1 Tý Chuột Dương Thủy 23 giờ–trước 1 giờ
2 Sửu Trâu Âm Thổ 1–trước 3 giờ
3 Dần Hổ Dương Mộc 3–trước 5 giờ
4 Mão Mèo Âm Mộc 5–trước 7 giờ
5 Thìn Rồng Dương Thổ 7–trước 9 giờ
6 Tỵ Rắn Âm Hỏa 9–trước 11 giờ
7 Ngọ Ngựa Dương Hỏa 11–trước 13 giờ
8 Mùi Dê Âm Thổ 13–trước 15 giờ
9 Thân Khỉ Dương Kim 15–trước 17 giờ
10 Dậu Gà Âm Kim 17–trước 19 giờ
11 Tuất Chó Dương Thổ 19–trước 21 giờ
12 Hợi Lợn Âm Thủy 21–trước 23 giờ

Bảng giờ là quy ước chia mỗi ngày thành 12 khoảng hai tiếng. Việc đổi ngày ở giờ Tý có khác biệt giữa cách lập số; đọc thêm giờ sinh và giờ Tý trước khi dùng ngày sinh gần nửa đêm.

Tài liệu Hong Kong Observatory về Can Chi cung cấp thứ tự ký hiệu và cách gọi năm, tháng, ngày, giờ. Tên động vật có khác biệt văn hóa: ở Việt Nam, Mão thường gọi là Mèo; bảng Trung Quốc dùng Thỏ. Hai tên động vật không tạo thêm một Địa Chi thứ 13.

Vì sao có 60 cặp, không phải 120?

Hai dãy Can và Chi tiến đồng thời, bắt đầu từ Giáp Tý: tiếp theo là Ất Sửu, Bính Dần, Đinh Mão, Mậu Thìn, Kỷ Tỵ… Khi Can quay lại Giáp sau 10 bước, Chi đã ở vị trí khác; phải tới 60 bước thì cả hai mới cùng trở về đầu.

Số 60 là bội chung nhỏ nhất của 10 và 12. Trong cách ghép tuần tự này, Can dương chỉ đi cùng Chi dương, Can âm chỉ đi cùng Chi âm. Vì vậy có Giáp Tý nhưng không có năm Giáp Sửu trong chu kỳ.

Ví dụ, từ Bính Ngọ sang năm kế tiếp, Can Bính tiến thành Đinh, Chi Ngọ tiến thành Mùi. Kết quả là Đinh Mùi. Khi viết tên năm liền sau, phải đổi cả Can và Chi theo hai dãy.

Cách tính Can Chi của năm bằng phép chia dư

Có thể kiểm tra nhanh tên năm bằng hai phép chia, với điều kiện đã xác định đúng năm âm cần tra. Lấy số năm cộng 6 rồi chia 10 để tìm Can; lấy số năm cộng 8 rồi chia 12 để tìm Chi. Dùng bảng bắt đầu từ số dư 0.

Số dư Can khi chia 10 Chi khi chia 12
0 Giáp Tý
1 Ất Sửu
2 Bính Dần
3 Đinh Mão
4 Mậu Thìn
5 Kỷ Tỵ
6 Canh Ngọ
7 Tân Mùi
8 Nhâm Thân
9 Quý Dậu
10 — Tuất
11 — Hợi

Với năm 2027: 2027 + 6 = 2033, chia 10 dư 3 nên Can là Đinh. Còn 2027 + 8 = 2035, chia 12 dư 7 nên Chi là Mùi. Tên năm là Đinh Mùi.

Phép tính không tự đổi ngày dương sang âm. Một người sinh ngày 01/02/2027 vẫn cần kiểm tra năm âm trước khi thay số vào công thức; không được mặc định lấy 2027. Công cụ đổi ngày âm dương dùng được cho bước này.

Có thể dùng công thức năm để tính Can Chi ngày không?

Không. Can Chi ngày chạy liên tục theo số ngày, không đặt lại từ Giáp Tý mỗi đầu năm. Can Chi tháng và giờ cũng có quy tắc phối hợp riêng.

Can Chi tháng và giờ cần được tính theo hệ lịch đang dùng. Chẳng hạn, tháng Bát Tự theo tiết khí khác tháng âm dân sự. Muốn điền đủ bốn trụ, bạn phải tính từng trụ theo quy tắc tương ứng.

Can Chi, nạp âm và ngũ hành khác nhau ở đâu?

Một cặp như Đinh Mùi có Can Đinh thuộc Hỏa, Chi Mùi thuộc Thổ, nhưng nạp âm cả cặp lại là Thiên Hà Thủy. Ba thông tin nói về ba đối tượng khác nhau.

Dòng Bát tự trong lá số mẫu gồm bốn cặp Can Chi của năm tháng ngày giờ
Bốn cặp Can Chi được ghi tại dòng Bát tự trong lá số mẫu. Khi tra, cần biết cặp đang xét thuộc năm, tháng, ngày hay giờ. Ảnh: Lịch Sao Việt.

Bài mệnh nạp âm là gì có bảng 30 tên và 60 cặp để tra. Bảng truyền thống cũng được trình bày trong giáo trình Thiên Can, Địa Chi của AWE. Không cần đoán nạp âm bằng việc ghép nghĩa tên động vật.

Còn ngũ hành tương sinh, tương khắc là hệ quan hệ giữa năm hành. Biết hành của một Can giúp bạn đọc ký hiệu ấy, nhưng chưa đủ để kết luận hai người hợp nhau trong mọi mặt.

Nguyên tắc thời điểm sóc và múi giờ khi chuyển ngày âm được giải thích trong tài liệu Hồ Ngọc Đức về lịch âm. Tên năm chỉ có ý nghĩa khi gắn với đúng ngày đang xét.

Câu hỏi thường gặp

Thiên Can có bao nhiêu tên?

Có 10: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Sau Quý, chu kỳ Can quay về Giáp.

Địa Chi có phải là 12 con giáp?

12 con giáp là cách gắn biểu tượng động vật với 12 Chi, thường dùng khi gọi tuổi. Chi còn được dùng cho tháng, ngày, giờ và vị trí trên lá số.

Người cùng tuổi con giáp có cùng Can không?

Không nhất thiết. Hai người cách nhau 12 năm cùng Chi nhưng Can có thể khác. Phải cách nhau 60 năm thì cặp tên năm mới lặp lại.

Âm dương của Can có phụ thuộc giới tính không?

Không. Thuộc tính âm dương của từng Can được quy ước cố định, khác với thông tin giới tính trong một phép lập số.

Can Chi có chứng minh vận mệnh không?

Không. Việc tính đúng ký hiệu thời gian và việc chứng minh một dự báo là hai yêu cầu khác nhau. Bảng Can Chi tự nó không xác nhận một kết luận về đời người.

Lên đầu bài viết

Đối chiếu trên lá số của bạn

Lập lá số từ ngày giờ sinh để tìm các cung và sao vừa đọc.

Lập lá số miễn phí
Tất cả bài viết
Minh họa vòng vận hạn với mặt trời, mặt trăng và dụng cụ thiên văn truyền thống
Thông tin sinh5 phút đọc

Giờ sinh và ranh giới giờ Tý

Vì sao mốc 23 giờ cần một quy tắc rõ ràng, và làm gì khi bạn chưa chắc giờ sinh?

Sơ đồ năm hành với vòng tương sinh bên ngoài và tương khắc bên trong, tác giả Parnassus
Parnassus · CC BY-SA 3.0
Kiến thức nền7 phút đọc

Ngũ hành tương sinh, tương khắc: bảng tra và cách hiểu

Hiểu ngũ hành tương sinh, tương khắc qua hai vòng quan hệ và bảng tra đủ năm hành. Có ví dụ đọc đúng chiều, phân biệt biểu tượng truyền thống với khoa học.

Sơ đồ năm hành với vòng tương sinh bên ngoài và tương khắc bên trong, tác giả Parnassus
Parnassus · CC BY-SA 3.0
Kiến thức nền7 phút đọc

Mệnh nạp âm là gì? Phân biệt với cung phi và Nhật chủ

Mệnh nạp âm gắn với 60 cặp Can Chi, không đồng nghĩa cung phi hay Nhật chủ. Xem bảng 30 tên, ví dụ năm Đinh Mùi và cách tránh tra nhầm người sinh trước Tết.