Thiên Can Địa Chi dùng để làm gì?
Thiên Can Địa Chi là hệ ký hiệu dùng để gọi tên năm, tháng, ngày và giờ trong lịch pháp truyền thống. Hệ có 10 Can và 12 Chi; khi hai dãy cùng tiến một bước, chúng tạo chu kỳ 60 cặp, thường gọi là lục thập hoa giáp.
Giáp Thìn, Bính Ngọ hay Đinh Mùi đều gồm một Can đứng trước và một Chi đứng sau. Con giáp chỉ biểu thị phần Chi của năm, nên nói “tuổi Mùi” chưa cho biết người đó sinh năm Ất Mùi, Đinh Mùi hay một năm Mùi khác.
Bảng 10 Thiên Can: thứ tự, âm dương, ngũ hành
| Thứ tự | Thiên Can | Âm dương | Hành quy thuộc |
|---|---|---|---|
| 1 | Giáp | Dương | Mộc |
| 2 | Ất | Âm | Mộc |
| 3 | Bính | Dương | Hỏa |
| 4 | Đinh | Âm | Hỏa |
| 5 | Mậu | Dương | Thổ |
| 6 | Kỷ | Âm | Thổ |
| 7 | Canh | Dương | Kim |
| 8 | Tân | Âm | Kim |
| 9 | Nhâm | Dương | Thủy |
| 10 | Quý | Âm | Thủy |
Để dễ nhớ, hãy ghép thành năm cặp: Giáp–Ất, Bính–Đinh, Mậu–Kỷ, Canh–Tân, Nhâm–Quý. Mỗi cặp cùng hành; Can thứ nhất của cặp là dương, Can thứ hai là âm.
Âm dương là thuộc tính của ký hiệu trong cách phân loại truyền thống. Can âm không cho biết người mang Can ấy yếu đuối, cũng như Can dương không chứng tỏ họ luôn mạnh mẽ. Bảng này không đo tính cách.
Bảng 12 Địa Chi và giờ tương ứng
| Thứ tự | Địa Chi | Con giáp trong cách gọi Việt Nam | Âm dương | Hành | Khoảng giờ quy ước |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tý | Chuột | Dương | Thủy | 23 giờ–trước 1 giờ |
| 2 | Sửu | Trâu | Âm | Thổ | 1–trước 3 giờ |
| 3 | Dần | Hổ | Dương | Mộc | 3–trước 5 giờ |
| 4 | Mão | Mèo | Âm | Mộc | 5–trước 7 giờ |
| 5 | Thìn | Rồng | Dương | Thổ | 7–trước 9 giờ |
| 6 | Tỵ | Rắn | Âm | Hỏa | 9–trước 11 giờ |
| 7 | Ngọ | Ngựa | Dương | Hỏa | 11–trước 13 giờ |
| 8 | Mùi | Dê | Âm | Thổ | 13–trước 15 giờ |
| 9 | Thân | Khỉ | Dương | Kim | 15–trước 17 giờ |
| 10 | Dậu | Gà | Âm | Kim | 17–trước 19 giờ |
| 11 | Tuất | Chó | Dương | Thổ | 19–trước 21 giờ |
| 12 | Hợi | Lợn | Âm | Thủy | 21–trước 23 giờ |
Bảng giờ là quy ước chia mỗi ngày thành 12 khoảng hai tiếng. Việc đổi ngày ở giờ Tý có khác biệt giữa cách lập số; đọc thêm giờ sinh và giờ Tý trước khi dùng ngày sinh gần nửa đêm.
Tài liệu Hong Kong Observatory về Can Chi cung cấp thứ tự ký hiệu và cách gọi năm, tháng, ngày, giờ. Tên động vật có khác biệt văn hóa: ở Việt Nam, Mão thường gọi là Mèo; bảng Trung Quốc dùng Thỏ. Hai tên động vật không tạo thêm một Địa Chi thứ 13.
Vì sao có 60 cặp, không phải 120?
Hai dãy Can và Chi tiến đồng thời, bắt đầu từ Giáp Tý: tiếp theo là Ất Sửu, Bính Dần, Đinh Mão, Mậu Thìn, Kỷ Tỵ… Khi Can quay lại Giáp sau 10 bước, Chi đã ở vị trí khác; phải tới 60 bước thì cả hai mới cùng trở về đầu.
Số 60 là bội chung nhỏ nhất của 10 và 12. Trong cách ghép tuần tự này, Can dương chỉ đi cùng Chi dương, Can âm chỉ đi cùng Chi âm. Vì vậy có Giáp Tý nhưng không có năm Giáp Sửu trong chu kỳ.
Ví dụ, từ Bính Ngọ sang năm kế tiếp, Can Bính tiến thành Đinh, Chi Ngọ tiến thành Mùi. Kết quả là Đinh Mùi. Khi viết tên năm liền sau, phải đổi cả Can và Chi theo hai dãy.
Cách tính Can Chi của năm bằng phép chia dư
Có thể kiểm tra nhanh tên năm bằng hai phép chia, với điều kiện đã xác định đúng năm âm cần tra. Lấy số năm cộng 6 rồi chia 10 để tìm Can; lấy số năm cộng 8 rồi chia 12 để tìm Chi. Dùng bảng bắt đầu từ số dư 0.
| Số dư | Can khi chia 10 | Chi khi chia 12 |
|---|---|---|
| 0 | Giáp | Tý |
| 1 | Ất | Sửu |
| 2 | Bính | Dần |
| 3 | Đinh | Mão |
| 4 | Mậu | Thìn |
| 5 | Kỷ | Tỵ |
| 6 | Canh | Ngọ |
| 7 | Tân | Mùi |
| 8 | Nhâm | Thân |
| 9 | Quý | Dậu |
| 10 | — | Tuất |
| 11 | — | Hợi |
Với năm 2027: 2027 + 6 = 2033, chia 10 dư 3 nên Can là Đinh. Còn 2027 + 8 = 2035, chia 12 dư 7 nên Chi là Mùi. Tên năm là Đinh Mùi.
Phép tính không tự đổi ngày dương sang âm. Một người sinh ngày 01/02/2027 vẫn cần kiểm tra năm âm trước khi thay số vào công thức; không được mặc định lấy 2027. Công cụ đổi ngày âm dương dùng được cho bước này.
Có thể dùng công thức năm để tính Can Chi ngày không?
Không. Can Chi ngày chạy liên tục theo số ngày, không đặt lại từ Giáp Tý mỗi đầu năm. Can Chi tháng và giờ cũng có quy tắc phối hợp riêng.
Can Chi tháng và giờ cần được tính theo hệ lịch đang dùng. Chẳng hạn, tháng Bát Tự theo tiết khí khác tháng âm dân sự. Muốn điền đủ bốn trụ, bạn phải tính từng trụ theo quy tắc tương ứng.
Can Chi, nạp âm và ngũ hành khác nhau ở đâu?
Một cặp như Đinh Mùi có Can Đinh thuộc Hỏa, Chi Mùi thuộc Thổ, nhưng nạp âm cả cặp lại là Thiên Hà Thủy. Ba thông tin nói về ba đối tượng khác nhau.

Bài mệnh nạp âm là gì có bảng 30 tên và 60 cặp để tra. Bảng truyền thống cũng được trình bày trong giáo trình Thiên Can, Địa Chi của AWE. Không cần đoán nạp âm bằng việc ghép nghĩa tên động vật.
Còn ngũ hành tương sinh, tương khắc là hệ quan hệ giữa năm hành. Biết hành của một Can giúp bạn đọc ký hiệu ấy, nhưng chưa đủ để kết luận hai người hợp nhau trong mọi mặt.
Nguyên tắc thời điểm sóc và múi giờ khi chuyển ngày âm được giải thích trong tài liệu Hồ Ngọc Đức về lịch âm. Tên năm chỉ có ý nghĩa khi gắn với đúng ngày đang xét.
Câu hỏi thường gặp
Thiên Can có bao nhiêu tên?
Có 10: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Sau Quý, chu kỳ Can quay về Giáp.
Địa Chi có phải là 12 con giáp?
12 con giáp là cách gắn biểu tượng động vật với 12 Chi, thường dùng khi gọi tuổi. Chi còn được dùng cho tháng, ngày, giờ và vị trí trên lá số.
Người cùng tuổi con giáp có cùng Can không?
Không nhất thiết. Hai người cách nhau 12 năm cùng Chi nhưng Can có thể khác. Phải cách nhau 60 năm thì cặp tên năm mới lặp lại.
Âm dương của Can có phụ thuộc giới tính không?
Không. Thuộc tính âm dương của từng Can được quy ước cố định, khác với thông tin giới tính trong một phép lập số.
Can Chi có chứng minh vận mệnh không?
Không. Việc tính đúng ký hiệu thời gian và việc chứng minh một dự báo là hai yêu cầu khác nhau. Bảng Can Chi tự nó không xác nhận một kết luận về đời người.



